ڕێگای گوتارنووسین

ئه‌م بابه‌ته‌ 31/12/2025  نوێکراوه‌ته‌وه‌

له‌م په‌ڕه‌یه‌دا ئه‌م ناونیشانانه‌ ده‌خوێنیته‌وه‌:

ئایا نووسین کارامه‌ییه‌کی سه‌خته‌ یان نه‌رم؟

ده‌کرێت کارامه‌یی نووسین هەردوو جۆری کارامه‌ه‌یی له‌خۆبگرێت, بەپێی ئەوەی جەخت لەسەر کام لایەن دەکرێتەوە :

1.نووسین وەک کارامەیییەکی سەخت  (Hard Skill)

نووسین بە کارامەیییەکی سه‌خت(یان تەکنیک) دادەنرێت کاتێک ده‌یبه‌ستینه‌وه‌  بە لایەنە سیستماتیک و پێوانەکراوەکان و ڕاهێنانی ڕاستەوخۆ .

لایەنی سەخت	ڕوونکردنەوە
یاساکانی میکانیکی/ که‌له‌ ڕێنماییه‌کاندا ئاماژه‌ی پێدراوه‌	ڕێنووسی، ڕێزمان، مۆرفۆلۆژی، و بەکارهێنانی دروستی نیشانەکانی خاڵبەندی (وەک کۆما، خاڵ و نیشانەی پرسیار).
پێکهاتەی بابەت/که‌وه‌ک ستراکچه‌ره‌کانی گوتار نووسین ئاماه‌ی پێدراوه‌	پابەندبوون بە پێکهاتەی میتۆدۆلۆژی (پێشەکی، ناوەڕۆک، ئەنجام، بەڵگەنامە) وەک لە میتۆدەکەدا هاتووە.
بەڵگەنامەی ئەکادیمی	جێبەجێکردنی یاساکانی به‌ڵگه‌ هێنانه‌وه‌ ووه‌رگرتنی ده‌قی ڕاسته‌و خۆ یاداڕشتنه‌وه‌ی،  ئاماژەکردن به‌سه‌رچاوه‌
جۆری نووسین	توانای نووسینی جۆرە تایبەتەکانی دەق وەک (گوتاری شیکاری، گوتاری ئه‌رگومێنتی، گوتاری ڕه‌خنه‌گرانه‌، گوتاری گۆشه‌ی هه‌فتانه‌، گوتاری سه‌رنووسه‌ر)

پوختە : لایەنە تەکنیکی و میکانیکییەکانی نووسین کارامەیییەکی سه‌ختن کە دەتوانرێت بە شێوەیەکی بابەتیانە فێربکرێن و هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت .

 

2. نووسین وەکو کارامەیییەکی نەرم

نووسین بە کارامەیییەکی نەرم (یان کەسی) دادەنرێت کاتێک ده‌یبه‌ستینه‌وه‌ بە لایەنی داهێنەرانە، پەیوەندیدارەکان و خوێنەر-سەنتەرییەکانەوە .

لایەنی نەرم	ڕوونکردنەوە
بیرکردنەوە و شیکاری ڕەخنەیی	توانای شیکردنەوەی زانیاری، داڕشتنی دژە ئارگیومێنت و بەڵگەی قەناعەت پێکەر , و ڕێکخستنی بیرۆکە ئاڵۆزەکان بە ڕوونی.
پەیوەندی و ڕوونکردنەوە	هەڵبژاردنی وشەسازی گونجاو بۆ ئامانج (وەک له‌میتۆده‌که‌دا هاتووه‌: "ئێمە بۆ کێ دەنووسین؟") و دڵنیابوون لەوەی کە پەیامەکە ڕوون و کاریگەرە.
داهێنان و شێواز	شێوازێکی سەرنجڕاکێش و زمانێکی کاریگەر بەکاربهێنە (هەڵبژاردنی ناونیشانێکی سەرنجڕاکێش، گێڕانەوەی قەناعەت پێکەر).
ڕازیکردن و کاریگەری	توانای دەقێکی نووسراو بۆ گۆڕینی دیدگای خوێنەر یان ڕازیکردنی بۆ وەرگرتنی بیرۆکەیەکی دیاریکراو.

پوختە : توانای ڕێکخستنی بیرکردنەوە و ڕازیکردن و گەیاندنی مانا بە شێوەیەکی کاریگەر لایەنی نەرم و نیان و توانای پەیوەندیکردنی ئاست بەرزن .

په‌خته‌ و کۆتایی (لە چوارچێوەی پێداگۆژیدا )

لە چوارچێوەی پەروەردە و ڕاهێنان (پێداگۆژی)دا، نووسین کارامەیییەکی ئاڵۆز و جەوهەرییە کە هەردووکارامه‌یی سه‌خت و نه‌رم  پێکه‌وه‌ کۆده‌کاته‌وه‌ :

• ناتوانیت لە لایەنی نەرم و نیان (قەناعەت پێکردن) سەرکەوتوو بیت بەبێ ئەوەی شارەزا بیت لە لایەنی سەخت (یاساکان ).
• بە پێچەوانەوە شارەزابوون لە لایەنی ڕەق (ڕێزمان) بەس نییە ئەگەر دەقەکە بیرۆکەی ڕێکخراو (لایەنی نەرم و نیان )ی تێدا نەبێت.

بۆیە لە کاتی فێرکردنی "شێوازی نووسینی وتار"، لە ڕاستیدا پەرە بە هەردوو کۆمەڵە کارامەییەکان دەدەیت لە خوێندکارەکانتدا .

ڕێکاره‌کانی په‌یڕه‌وکردنی میتۆده‌که‌ چۆنه‌؟
پێداویستییه‌کانی جێبه‌جێکردنی ئه‌م میتۆده‌ چییه‌؟
ئایا ئه‌م میتۆده‌ ته‌نها تایبه‌ته‌ به‌وانه‌کانی زمان؟

بۆ له‌برچاوگرتنی ئه‌و کاته‌که‌مه‌ی که‌ ته‌رخانکراوه‌ پێویسته‌ مامۆستایان بابه‌ته‌که‌  بخوێننه‌وه‌ تا هه‌ر سه‌رنج و تێبینییه‌کیان هه‌بێت لێره‌ یان له‌ گروپه‌کانی ڕاهێنان گفتو گۆی له‌سه‌ربکه‌ین.

گوتار چه‌ند جۆرێکی هه‌یه‌،  له‌ م میتۆده‌دا ته‌نها باس له‌ گوتاری ئه‌رگومێنتی ده‌که‌ین و بنه‌ماکانی ڕوونده‌که‌ینه‌وه‌ و وه‌ک ڕێگه‌یه‌ک بۆ فێربوونی نووسین له‌ ئێستاداو توێژینه‌وه‌ له‌ داهاتوودا ده‌خه‌ینه‌ ڕوو

نمونه‌ی نووسینی گوتارێک له‌ چوارچێوه‌ی ستراکتوره‌کانی گوتاری ئه‌رگومێنتی له‌ میتۆدی گوتارنووسیندا

بۆ داگرتنی نمونه‌که‌ په‌نجه‌ له‌سه‌ر وێنه‌که‌ دابگره‌

قاڵبی تیانووسی ستراکتور و تێبینییه‌کان له‌چوار چێوه‌ی پلانی میتۆدی گوتار نووسین بۆ خوێندکاران

ئەرگومێنت (Argument)
 وشەیەکی بەڕەچەڵه‌ک لاتینییە و لە زاراوەی ڕۆشنبیری و ئەکادیمیدا بە چەند واتایەکی نزیک لە یەک دێت، بەڵام بە کورتی دەتوانین بە "بەڵگەهێنانەوە" یان "خستنەڕووی هۆکار بۆ سەلماندنی ڕاستییەک" پێناسەی بکەین.
 وردەکاریی زیاتر ده‌رباره‌ی ئه‌رگومێنت:
١. واتای گشتی و لۆژیکی
لە فەلسەفە و لۆژیکدا، ئەرگومێنت بریتی نییە لە شەڕ یان دەمەقاڵێ، بەڵکو بریتییە لە زنجیرەیەک لە ڕستە و بەڵگە کە ئامانج لێیان پشتیوانیکردنی ئەنجامێکە.
ئەرگومێنت لەم بەشانە پێکهاتووە:
 * پێشەکییەکان (Premises): ئەو زانیاری یان ڕاستییانەن کە وەک بنەما دادەنرێن.
 * ئەنجام (Conclusion): ئەو خاڵەیە کە دەمانەوێت بیسەلمێنین بەهۆی پێشەکییەکانەوە.
نموونەیەکی سادە:
ü    پێشەکی ١: هەموو مرۆڤێک دەمرێت.
ü    پێشەکی ٢: سوکرات مرۆڤە.
ü    ئەنجام (ئەرگومێنتەکە): کەواتە سوکرات دەمرێت.
 
٢. جیاوازی لەگەڵ "دەمەقاڵێ"
لە زمانی ڕۆژانەدا (بە تایبەت لە ئینگلیزیدا) "Argument" بە واتای شەڕەقسە دێت، بەڵام کاتێک وەک زاراوە (Term) بەکاردێت (ئەرگومێنت)، مەبەست لێی شەڕ نییە، بەڵکو مەبەست لێی "خستنەڕووی بۆچوونێکە بە شێوەیەکی زانستی و بەڵگەدار".
٣. لە بواری کۆمپیوتەر و بەرنامەسازی (Programming)
 لە بواری تەکنەلۆجیادا ئەرگومێنت بریتییە لەو نرخە (Value) یان زانیارییەی کە دەدرێت بە فەنکشنێک (Function) یان فرمانێک بۆ ئەوەی کاری لەسەر بکات.
پوختە
وشەی ئەرگومێنت لە کوردیدا بەم واتایانە بەکاردێت:
 * بەڵگەهێنانەوە: هێنانەوەی هۆکار بۆ قەناعەتپێکردنی بەرامبەر.
 * تێز یان بانگەشە: خستنەڕووی بابەتێک بۆ گفتوگۆ.
سەرچاوەکان
بۆ دڵنیابوون لە واتاکان، سود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:
 * Oxford Learner's Dictionaries: پێناسەی وشەی Argument (بەشی Logic و Reasoning).
 * Cambridge Dictionary: پێناسەی Argument وەک هۆکارێک بۆ باوەڕپێهێنان.
 * Stanford Encyclopedia of Philosophy: بابەتی "Argument and Argumentation" (بۆ لایەنە فەلسەفییەکە). به‌م لینکه‌:
https://plato.stanford.edu/search/searcher.py?query=Argument+and+Argumentation
چۆن ئه‌رگومێنتێکی به‌هێز له‌ گفتوگۆدا بنووسم؟
بێگومان، ئەمە بابەتێکی زۆر گرنگە. بۆ ئەوەی لە گفتوگۆ، نووسین، یان تەنانەت لە بڕیارداندا سەرکەوتوو بیت، پێویستت بەوەیە بزانیت چۆن ئەرگومێنتێکی "مەنتیقی و بەهێز" دەخەیتە ڕوو.
​لێره‌دا مۆدێلێکی جیهانیی بەناوبانگت بۆ ڕوون دەکەمەوە بە ناوی (ARE) کە بەکاردێت بۆ دروستکردنی ئەرگومێنت، لەگەڵ چەند نموونەیەک.
ئەم نووسینه‌ی خوارەوە دەتوانیت وەک ڕێبەرییەک بەکاربهێنیت. هەمیشە بیرت بێت، "بەڵگە" (Evidence) بەهێزترین بەشی ئەرگومێنتە؛ بەبێ بەڵگە، ئەرگومێنت تەنها "ڕایەکە" و دەکرێت هەر کەسێک ڕایەکی جیاوازی هەبێت.
چۆن ئەرگومێنتێکی بەهێز دروست بکەین؟
​بۆ ئەوەی قسەکەت یان نووسینەکەت کاریگەری هەبێت، نابێت تەنها "ڕای خۆت" بڵێیت، بەڵکو دەبێت بییسەلمێنیت. باشترین و ئاسانترین ڕێگە بۆ ئەم کارە بەکارهێنانی هاوکێشەی AREـە.
​١. هاوکێشەی ARE چییە؟
​ئەم سێ پیتە کورتکراوەی سێ وشەی ئینگلیزین (Assertion, Reasoning, Evidence) کە بنەمای هەر ئەرگومێنتێکی بەهێزن:
​بانگەشە (Assertion/Claim): ئەوەی تۆ دەتەوێت بیڵێیت یان باوەڕت پێیەتی. (چی؟)
​هۆکار (Reasoning): بۆچی وا بیر دەکەیتەوە؟ پەیوەندی نێوان بانگەشەکەت و ڕاستییەکان چییە؟ (بۆچی؟)
​بەڵگە (Evidence): داتا، ئامار، نموونەی زیندوو، یان سەرچاوەی زانستی بۆ پشتڕاستکردنەوە. (چۆن دەیسەلمێنیت؟)
​٢. نموونەی کردەیی
​با سەیری دوو نموونە بکەین، یەکێکیان "لاوازە" و ئەوی تریان بەپێی یاساکە "بەهێزە".
​نموونەی یەکەم: دەربارەی کارکردن لە ماڵەوە (Work from Home)
​✗ ئەرگومێنتی لاواز:
​"کارکردن لە ماڵەوە زۆر باشە، پێویستە هەموو کۆمپانیاکان ڕێگە بە کارمەندەکانیان بدەن، چونکە من حەز ناکەم بەیانیان زوو هەستم."
(تێبینی: ئەمە تەنها ڕایەکی شەخسییە و هیچ بەڵگەیەکی تێدا نییە، بۆیە بە ئاسانی ڕەت دەکرێتەوە.)
​✓ ئەرگومێنتی بەهێز (بەپێی مۆدێلی ARE):
​بانگەشە (A): پێویستە کۆمپانیاکان ڕێگە بدەن کارمەندەکان هەفتەی دوو ڕۆژ لە ماڵەوە کار بکەن.
​هۆکار (R): چونکە کارکردن لە ماڵەوە وادەکات کارمەندەکان کەمتر ماندوو بن بەهۆی هاتووچۆی ڕێگاوە، ئەمەش وزەیان بۆ کارەکە دەهێڵێتەوە.
​بەڵگە (E): بەپێی توێژینەوەیەکی زانکۆی (Stanford) لە ساڵی ٢٠١٥، ئەو کارمەندانەی لە ماڵەوە کاریان کردووە، بەرهەمدارییان (Productivity) بە ڕێژەی ١٣٪ زیادی کردووە بە بەراورد بەوانەی لە ئۆفیس بوون.¹ (سه‌رچاوه‌)
​نموونەی دووەم: دەربارەی خوێندنەوە
​✗ ئەرگومێنتی لاواز:
​"خوێندنەوە باشە، دەبێت خەڵک کتێب بخوێننەوە چونکە زیرەکت دەکات."
​✓ ئەرگومێنتی بەهێز:
​بانگەشە (A): خوێندنەوەی ڕۆژانە یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی سترێس و دڵەڕاوکێ.
​هۆکار (R): کاتێک دەخوێنیتەوە، مێشکت لە کێشەکانی ڕۆژانە دادەبڕێت و دەچێتە دۆخێکی ئارامەوە کە لێدانی دڵ ڕێک دەخاتەوە.
​بەڵگە (E): توێژینەوەیەکی زانکۆی (Sussex) دەریخستووە کە خوێندنەوەی کتێب تەنها بۆ ماوەی ٦ خولەک دەتوانێت ئاستی سترێس بە ڕێژەی ٦٨٪ کەم بکاتەوە، کە کاریگەرترە لە گوێگرتن لە مۆسیقا.² (سه‌رچاوه‌)
​٣. چۆن ئەرگومێنتەکەت "پۆڵاین" (Ironclad) دەکەیت؟
​بۆ ئەوەی کەس نەتوانێت بە ئاسانی ئەرگومێنتەکەت بڕوخێنێت و پوچه‌ڵی بکاته‌وه‌، ئەم هەنگاوەش زیاد بکە:
​دژە-ئەرگومێنت (Counter-Argument)
​پێشبینی بکە بەرامبەرەکەت چی دەڵێت، و وەڵامەکەی بخەرە ناو قسەکەی خۆتەوە.
​نموونە: "ڕەنگە هەندێک بڵێن کارکردن لە ماڵەوە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لاواز دەکات" (ئەمە دژەئه‌رگومێنته‌کەیە) ته‌نها دێڕێکه‌. وه‌ڵام: بەڵام دەتوانین بە ئەنجامدانی کۆبوونەوەی هەفتانەی ناو ئۆفیس ئەم کێشەیە چارەسەر بکەین  هه‌روه‌ها ......" نووسه‌ر بۆ وه‌ڵامی دژه‌ ئه‌رگومێنت به‌  3تا 5دێڕ وه‌ڵامده‌داته‌وه‌.
​٤. پوختە
​هەرکاتێک ویستت قسەیەک بکەیت یان داوایەک پێشکەش بکەیت، لە خۆت بپرسە:
​داواکەم چییە؟
​بۆچی وا دەڵێم؟
​بەڵگەم چییە؟ (ژمارە، زانست، نموونە).
​سەرچاوەکان
​ ​Toulmin Model of Argumentation: مۆدێلێکی فەلسەفییە کە لەلایەن (Stephen Toulmin)ـەوە دانراوە بۆ شیرازەکردنی ئەرگومێنت. بڕوانه‌ ئه‌م به‌سته‌ره‌:
https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/historical_perspectives_on_argumentation/toulmin_argument.html
یان
​The Stanford Encyclopedia of Philosophy: بەشی Informal Logic.
​University of Pittsburgh: بەشی پەیوەندییەکان و بەڵگەهێنانەوە (Communication & Rhetoric).

سه‌رچاوه‌یه‌ک بۆ ڕێنووس 

بۆ داگرتنی فایلی پوخته‌ی ڕێنووس ده‌ست له‌سه‌ر ئه‌م فایله‌ دابگره‌

بۆ داگرتنی میتۆده‌که‌ به‌فایلی pdf په‌نجه‌ له‌سه‌ر وێنه‌که‌ دابگره‌