دوابەدوای تیۆری مەرجی کلاسیکی بافلۆف زانایانی وەک (بیختێریڤ، واتسن، سیلیگمان) تیۆرەکەیان لە تاقیگەکانەوە گواستەوە بۆ شیکردنەوەی کەسایەتی مرۆڤ، دروستبوونی ترس، خەمۆکی، و شێوازی فێربوونی کۆمەڵایەتی. یەکێک لەو دەستپێشخەری و گەشەپێدان و تەواوکاریانەی (مساهمات) کە زانایانی دەروونناسی لە قوتابخانەی ڕەوشتایەتی بۆ مۆدێلی مەرجی کلاسیکی بافلۆف ئەنجامیان داوە تیۆرەکەی سیلیگمان بوو . دەستپێشخەرییەکەی سیلیگمان لەوەدا بوو کە نیشانیدا مەرجی کلاسیکی تەنها بۆ دروستکردنی پەرچەکرداری بۆماوەیی نییە، بەڵکو ئەگەر مەرجییەکە بە بێئومێدی و نەبوونی کۆنتڕۆڵدا تێپەڕێت، دەبێتە هۆی پەکخستنی تەواوی سیستەمی ڕەفتاری و دروستکردنی دیاردەی "دەستەوەستانیی فێربوو" (Learned Helplessness). ئەمەش پردێک بوو لە نێوان تیۆری مەرجایەتی کلاسیکی و نەخۆشییە دەروونییەکانی وەک خەمۆکی.
تێگەیشتنی مارتن سیلیگمان
بۆ ڕەفتار لەڕێگەی تاقیکردنەوە بەناوبانگەکانی لەسەر سەگەکان لە کۆتایی شەستەکانی
سەدەی ڕابردوودا دروستبوو. ئەو تێبینی کرد کاتێک بوونەوەر رووبەڕووی دۆخێکی نەرێنی
و بەئازار دەبێتەوە کە هیچ دەسەڵاتێکی بەسەر کۆنتڕۆڵکردن یان ڕاگرتنی نابێت، دوای
چەندین هەوڵی بێسوود، تێدەگات کە هەوڵەکانی نایگەیەنن بەئامانجەکان. بەکورتەی تاقیکردنەوەکەی
ئەوە بوو کە کۆمەڵێک سەگی لەقەفەز دەکرد و تەزوی کارەبەی لەلایەکی ئەو پلێتەی ژێر
پێیان دەدا، سەگەکانیش ناچار بازیان دەدا بۆ لایەکەی تر، بەڵام ئەوکاتەی کە بواری
بازدانیان نەبوو بۆ لایەکەی تر ئیتر بێ کاردنەوە پاڵیان لێدایەوە.
بەپێی پێناسەکەی سیلیگمان (Seligman, 1975):
"دەستەوەستانیی فێربوو یان (بێهیوابوون لە گؤڕانکاری) بارێکە
تاکی پێدەگات لە ئەنجامی تێپەڕبوونی بە زنجیرەیەک ئەزمووندا کە کۆنتڕۆڵکردنی بارودۆخی
دەوروبەری لێ زەوت دەکات، بە جۆرێک باوەڕێکی لا دروست دەکات کە هیچ پەیوەندییەک لە
نێوان هەوڵەکانی (ڕەفتار) و ئەنجامەکاندا نییە، واتە بەرهەمی ئەنجامدانی هەر ڕەفتارێک
بۆ گۆڕینی بارودۆخی ئێستا بێسوودە."
ئەم دیاردەیە سێ ڕەهەندی
سەرەکی دەگرێتەوە:
- نیشانەی مەعریفی (Cognitive Deficit): کەمبوونەوە یان
لەدەستدانی توانای فێربوون و تێگەیشتن لەوەی کە کردەوەکان دەکرێت ئەنجامی
ئەرێنییان هەبێت.
- نیشانەی پاڵنەر (Motivational Deficit): نەمانی ئارەزوو و
دەستپێشخەری بۆ ئەنجامدانی هەوڵی نوێ یان بڕیاردان.
- نیشانەی سۆزداری (Emotional Deficit): سەرهەڵدانی خەمۆکی،
دڵەڕاوکێ، بێهیوایی، و ڕەشبینی بەرامبەر داهاتوو.
بەهای زانستی تیۆرەکە و
تێڕوانینی زانایانی دەروونناسی
تیۆری دەستەوەستانیی
فێربوو بە یەکێک لە سەرکەوتووترین تیۆرە دەروونناسییەکان هەژمار دەکرێت لە
ڕوونکردنەوەی بەشێکی زۆری نەخۆشییە دەروونییەکان (بەتایبەت خەمۆکی) و نەخۆشییە
کۆمەڵایەتییەکان.
زانایانی دەروونناسی کۆکن
لەسەر بەهێزیی تیۆرەکە، بەڵام بۆ جێبەجێکردنی لەسەر مرۆڤ پەنایان بۆ گەشەپێدانی
تیۆرەکە برد. لە ساڵی (1978)دا، زانایان ئاماژەیان بەوە کرد کە مرۆڤەکان وەک ئاژەڵ
تەنها کاردانەوەی میکانیکی نانوێنن، بەڵکو ڕووداوەکان دەستنیشان و شیکار دەکەن
بەپێی سێ تەوەر:
1.
خودی
/ دەرهکی (Internal vs. External): ئایا کێشەکە لە منەوەیە
یان لە ژینگەکەیە؟
2.
جێگیر/
ناجێگیر (Stable vs. Unstable): ئایا کێشەکە هەمیشەیییە
یان کاتییە؟
3.
گشتگیر/
دیاریکراو (Global vs. Specific): ئایا کێشەکە هەموو
لایەنەکانی ژیان دەگرێتەوە یان تەنها یەک بواری دیاریکراوە؟
کەواتە، تێڕوانینی
دەروونناسان بۆ تیۆرەکە ئەرێنییە و بە هۆکارێکی سەرەکی دەزانن بۆ دروستبوونی
پاسیڤبوونی مرۆڤ.
بێدەنگی شەقام و دۆخی
مووچەخۆران لە هەرێمی کوردستان
ئەگەر لە ڕوانگەی سایکۆلۆجیی
کۆمەڵایەتییەوە لە شۆکی ئابووری و دواکەوتنی مووچەی ۱۰ ساڵی ڕابردووی هەرێمی
کوردستان بڕوانین، دیاردەی "دەستەوەستانیی فێربوو" چەمکێکی تا
ڕادەیەک گونجاوە بۆ شیکردنەوەی ڕەفتاری ڕێکخراوەیی و کۆمەڵایەتی شەقام:
- زنجیرەیەک لە شکست و
ئەزموونی بێسوود: لە ماوەی
ڕابردوودا، هاووڵاتییان و مووچەخۆران چەندین شێوازی بڕیاردان، گردبوونەوە،
مانگرتن و دەنگدانیان تاقی کردەوە. کاتێک ئاکامی ئەم هەوڵانە نەبووە هۆی
باشتربوونی دۆخەکە، لای تاکی کۆمەڵگە باوەڕێک دروست بوو کە "هەرچەندە
هەوڵ بدەین، ئەنجامەکە نەگۆڕە".
- شیکردنەوەی جێگیر و
گشتگیر : شەقامی کوردی گەیشتووەتە ئەو
بڕوایەی کە گەندەڵی یان بێپلانیی دەسەڵات دیاردەیەکی جێگیرە (ناگۆڕێت) و
گشتگیرە (کار دەکاتە سەر هەموو جومگەکانی ژیان). ئەمەش بنەمای بنەڕەتی
بێهیوایی کۆمەڵایەتییە.
- لەدەستدانی هەستی
پەیوەندیداریی ئەنجام بە ڕەفتارەوە:
بێدەنگیی ئێستا لێکدانەوەی تەمبەڵی یان ڕازیبوونی خەڵک نییە، بەڵکو
میکانیزمێکی پاراستنی دەروونییە (Defense
Mechanism) بۆ ڕێگریکردن لە تووشبوون بە ئازار و
بێئومێدی زیاتر.
سەرچاوە:
· الزغلول،عماد عبدالرعیم.(٢٠١٠) نظریات
التعلم، ط٢، دار الشروق
· Seligman, M.E.P. (1975) Helplessness: On Depression,
Development, and Death. San Francisco: W.H. Freeman.: (2026) AI Gemini وەرگیراوە لە
ڕێکەوتی ٢٥/٨/٢٠٢٦
