ڕۆڵی کات و تهمهن لهتیۆری
نزیکرتین زۆنی گهشکردنی لیۆ ڤیگۆتسکی دا
(ڕێگاکانی هاوکاری هاوتهمهنهکان
و ئهسکهله بهنمونه)
. ڕۆڵی تەمەن
و کات لە تیۆری نزیکترین بازنهی گهشهکردنی لیۆ
ڤیگۆتسکی ZPD
·
بە پێچەوانەی پیاژێ
کە گەشەی بەستۆتەوە بە قۆناغی تەمەنی
دیاریکراو ، ڤیگۆتسکی پێی وایە تەمەن تەنها "پاشخانێکی بایۆلۆجییە"،
بەڵام سنووری فێربوون دیاری ناکات.
·
ڤیگۆتسکی دان بەوەدا دەنێت کە دەبێت ئاستی گەشەی مێشک (تەمەن)
گونجاو بێت بۆ وەرگرتنی زانیارییەکە، بەڵام جەخت لەوە دەکاتەوە کە "فێربوون
پێش گەشەکردن دەکەوێت و ڕایدەکێشێت.
·
.
قوتابیانی ئامادەیی خاوەنی بیرکردنەوەی ئەبستراکتن، لێرەدا ڕۆڵی تەمەن ئەوەیە کە
"جۆری یارمەتییەکە" دەگۆڕێت. قوتابی قۆناغی ئامادەیی لە ZPDـەکەیدا پێویستی بە نموونەی کۆنکرێتی کەمترە و پێویستی بە
گفتوگۆی مەعریفی زیاترە.
v لە
تیۆری ڤیگۆتسکیدا، مەرج نییە "ئەو کەسەی کە زیاتر دەزانێت"مامۆستا
یان گەورە بێت؛ دەکرێت هاوڕێیەک بێت. بەڵام جیاوازی تەمەن دوو مۆدێلی جیاواز لە فێربوون
دروست دەکات:
１.
هاوکاریی هاوتەمەنەکان
کاتێک جیاوازی تەمەن بوونی نییە (قوتابیانی
هەمان پۆل):
- "هاوبەشی
لە دروستکردنی زانیاری"ـە نەک گواستنەوەی زانیاری. کاتێک دوو قوتابی
هاوتەمەن کە ئاستی مەعریفییان نزیکە پێکەوە کار دەکەن، ئەوان دەکەونە گفتوگۆ
و مشتومڕەوە.
- ڕۆڵی
لە ZPD: لەم دۆخەدا، ZPD لە ڕێگەی "ململانێی مەعریفی" دەبێت.
هەر قوتابییەک بیرۆکەی ئەوی تر ڕاست دەکاتەوە.
- ترسی کۆمەڵایەتی
کەمترە. قوتابی ئامادەیی لەبەردەم هاوڕێی هاوتەمەنیدا بوێری زیاتری هەیە هەڵە
بکات و پرسیار بکات بەراورد بەوەی لەبەردەم مامۆستا یان کەسێکی زۆر گەورەتردا
- بۆ
مامۆستای ئامادەیی: ئەمە
باشترینە بۆ چالاکی یان ڕێگای "چارەسەرکردنی کێشە" کە
وەڵامەکەی دیار نییە و پێویستی بە بیرکردنەوەی بە کۆمەڵ هەیە.
2.
هاوکاریی جیاوازی تەمەن:
کاتێک جیاوازی تەمەن هەیە (نموونە: قوتابی ١٢ی
ئامادەیی یارمەتی ١٠ی ئامادەیی دەدات):
- لێرەدا
پەیوەندییەکە دەبێتە "مامۆستا - قوتابی"جیاوازی تەمەن
دەسەڵات دەدات بەوەی گەورەترە.
- ڕۆڵی
لە ZPD:
- بۆ فێرخواز (بچووکەکە): سوودمەند دەبێت لە
ڕێنمایی ڕاستەوخۆ و ئەسکەلەی ئامادەکراو.
- بۆ
فێرکار (گەورەکە): ئەمە
خاڵە گرنگەکەیە! بەپێی توێژینەوەکان، ئەو کەسەی فێر دەکات زیاتر
سوودمەند دەبێت.
- کاتێک
قوتابییە گەورەکە هەوڵ دەدات بابەتەکە سادە بکاتەوە بۆ بچووکەکە،
زانیارییەکانی خۆی ڕێکدەخاتەوە و قوڵتری دەکاتەوە.
- بۆ
مامۆستای ئامادەیی: ئەمە
باشترینە بۆ "چەسپاندنی زانیاری". کاتێک دەتەوێت
قوتابییە بەهێزەکانت تاقی بکەیتەوە، داوایان لێ بکە وانە بە لاوازەکان یان
بچووکەکان بڵێنەوە.
- ئەگەر
جیاوازی تەمەن بەکاربهێنیت، دەبێت وریا بیت کە قوتابییە گەورەکە "لوتبەرزی" نەکات.
بۆیە باشترە ڕۆڵەکان ئاڵوگۆڕ بکرێن.
ڕؤڵی کات:
ü
ئەوەی ئەمڕۆ قوتابی بە یارمەتی مامۆستا دەیکات (لەناو بازنەی ZPD)،
سبەینێ بە تەنها دەیکات (دەچێتە ناو بازنەی توانای خودی). کەواتە کات ئەو پێوەرەیە
کە سنوورەکانی ZPD دەگۆڕێت.
ü
کاتی چاوەڕوانی و کوشتنی ZPD بەپێچەوانەی
مامۆستا، هاوتەمەنەکان زۆرجار "بێ ئارامن". ئەوان مەیل وایە
دەستبەجێ وەڵامەکە بدەن بە هاوڕێکەیان لە چرکەساتێکدا. لێرەدا کات زۆر کورت
دەکرێتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی پرۆسەی بیرکردنەوە لەناو ZPD بوەستێت. ئەگەر کاتی
بیرکردنەوە نەدرێت، ئەسکەلە نامێنێت و دەبێتە "گواستنەوەی وەڵام". بۆیه
پێویسته مامۆستا خوێندکارهکانی فێربکات که کاتێک له هاوڕێکهیان دهپرسن چهند
چرکهیهک چاوهڕێ بکهن و دواتر سهرهداو بدهن نهک یهکسهر وهڵام.
ü
لە هاوکاریی هاوتەمەندا، ئەگەر یارمەتیدانەکە بۆ ماوەیەکی زۆر
بەردەوام بێت، قوتابییە لاوازەکە فێر نابێت، بەڵکو "پشت بەستوو" دەبێت.
کات لێرەدا سنووری نێوان "هاوکاری" و "تەمەڵبوون" دیاری
دەکات.
v
دەرەنجام: کات لە هاوکاریی هاوتەمەندا
پێویستی بە "بەڕێوەبردن" هەیە لەلایەن مامۆستاوە،
ئەگینا بە سروشتی خۆی هاوڕێکان پەلە دەکەن و دەرفەتی فێربوونەکە دەفەوتێنن.
v
بەپێی توێژینەوەکان،
مێشک پێویستی بەو چەند چرکەیە هەیە بۆ ئەوەی زانیاری لە "یادەوەری
کورتخایەن"ـەوە بگوازێتەوە بۆ بەشی شیکارکردن. ئەگەر هاوڕێکەی پەلە بکات، ZPD
دادەخرێت و قوتابییەکە دەبێتە گوێگرێکی پاسیڤ
ڕۆڵی تەمەن لە میتۆدی ئەسکەلە
(Scaffolding)ی برۆنەر
·
برۆنەر بەناوبانگە بەو قسەیەی دەڵێت:
"دەتوانرێت
هەموو بابەتێک بە شێوەیەکی دروست فێری هەموو منداڵێک بکرێت لە هەر تەمەنێکدا بێت.
·
بۆ قوتابیانی ئامادەیی، "ئەسکەلە" نابێت وەک هی
منداڵان بێت. مامۆستا دەبێت "ئەسکەلەی فیکری" دابنێت نەک
ڕێنمایی هەنگاو بە هەنگاوی سادە. بۆ نموونە: لەبری ئەوەی وەڵامەکە بە قوتابی بدات،
پرسیارێک دەکات کە بیرکردنەوەی قوتابی دەجوڵێنێت.
·
لەم تەمەنەدا، ڕۆڵی ئەسکەلە ئەوەیە ڕێز لە خواستی
"سەربەخۆیی" نەوجەوان بگرێت. پاڵپشتییەکە دەبێت شاردراوە و ژیرانە بێت.
ڕۆڵی کات لە میتۆدی ئەسکەلە
(Scaffolding)ی برۆنەر
کات دیاریکەری "تەمەنی"
ئەسکەلەکەیە؛ ئەسکەلە دەبێت کاتی بێت.
·
کەمبوونەوە
(Fading): کات ئەو پێوەرەیە کە تێیدا مامۆستا
یارمەتییەکانی کەم دەکاتەوە. ئەگەر پشتیوانییەکە لەگەڵ کاتدا کەم نەبێتەوە،
فێربوون جێگیر نابێت.
·
کاتی چاوەڕوانی
(Wait Time): ئهو کاتی چاوهڕوانییهی که له هاوکاری هاوتهمهنهکانیشدا
ئاماژهمان پێدا، کات ئەو مەودایەیە کە
مێشک پێویستییەتی بۆ ئەوەی لە ژێر سایەی ئەسکەلەکەدا زانیارییەکان ڕێکبخات .
v به
کورتی تەمەن جۆری پشتیوانییەکە دیاری دەکات (چۆن یارمەتی بدەین؟)، و کات بەردەوامی
و کشانەوەی پشتیوانییەکە دیاری دەکات (کەی واز لە یارمەتیدان بهێنین؟
ئامادهکردنی ئاری بکر
1/1/2026
